Ευθέως

Ο μεταφορικός λόγος στην πολιτική

“Κι α(ν) σου μιλώ με παραμύθια και παραβολές
είναι γιατί τ’ ακούς γλυκότερα.”
(Γιώργος Σεφέρης, Ο τελευταίος σταθμός)

Γράφει ο Σταύρος Κότσιρας

Σύμφωνα με τα λεξικά, μεταφορά είναι το σχήμα λόγου, κατά το οποίο ένα αντικείμενο ή μια αφηρημένη έννοια δεν εκφράζονται με την αντίστοιχη κυριολεκτική λέξη ή φράση αλλά με άλλη, με την οποία έχουν ένα ή περισσότερα κοινά σημασιολογικά χαρακτηριστικά. Στη μεταφορά η σημασία της λέξης γίνεται ευρύτερη, δηλαδή επεκτείνεται και μεταφέρεται από τη μια έννοια στην άλλη. Για παράδειγμα, αντί να μιλήσουμε για “γηρατειά” κάνουμε λόγο για “χειμώνα της ζωής”. Επομένως, μεταφορικός λόγος είναι αυτός που εκφράζεται με μεταφορές. Στο μεταφορικό λόγο θα μπορούσε να ενταχθεί και η αλληγορία, όπου χρησιμοποιούνται εντυπωσιακές μεταφορές που κρύβουν νοήματα εντελώς διαφορετικά από εκείνα που δείχνουν οι λέξεις. Στην ουσία της η αλληγορία είναι μια συνεχή μεταφορά ή παρομοίωση.

Η πολιτική ανέκαθεν είναι προνομιακό πεδίο για την ευρύτατη χρήση του μεταφορικού λόγου. Η αρχαιοελληνική γραμματεία είναι γεμάτη από μια τέτοια χρήση του λόγου σε πολιτικά συμφραζόμενα. Ας αρκεστούμε σε δύο παραδείγματα: Ο λυρικός ποιητής Αλκαίος από τη Λέσβο, συντοπίτης και σύγχρονος της Σαπφώς, στις αρχές του 6. αιώνα π.Χ. μας δίνει μια δυνατή αλληγορική εικόνα του “πλοίου της πολιτείας” εν μέσω θαλασσοταραχής, συμβολίζοντας έτσι τις πολιτικές διαμάχες του τόπου και του καιρού του. Ο φιλόσοφος Πλάτων στη διάσημη “Πολιτεία” του (374 π.Χ.) περιλαμβάνει και την περίφημη “αλληγορία του σπηλαίου”, η οποία αναφέρεται μεταξύ άλλων στην επίδραση που ασκεί η παιδεία στην ανθρώπινη φύση και στην υποχρέωση που έχει ο ορθώς πεπαιδευμένος, δηλαδή ο φιλόσοφος, να φωτίσει τους συνανθρώπους του.

Ο μεταφορικός λόγος κατακλύζει την πολιτική καθημερινότητά μας. Κατεξοχήν οι πολιτικοί στις ομιλίες τους, οι δημοσιογράφοι στην αρθρογραφία τους και οι οικονομολόγοι στις αναλύσεις τους επινοούν άπειρους μεταφορικούς και συμβολικούς τρόπους, για να δηλώσουν πιο παραστατικά την “αλήθεια” τους ή, εν πάση περιπτώσει, για να μεταφέρουν το μήνυμά τους. Έτσι, στη διάρκεια της οικονομικής κρίσης που βιώσαμε πρόσφατα ο πρωθυπουργός (προ ΣΥΡΙΖΑ) μας προειδοποίησε ότι ως χώρα βρισκόμασταν “στην εντατική” ή “στο χείλος του γκρεμού” λόγω των μεγάλων οικονομικών προβλημάτων μας, ενώ η αντιπολίτευση πρότεινε “μαγικές” λύσεις για την εξαφάνιση του δημοσιονομικού μας ελλείμματος και ειδικότερα ο πρόεδρος του ΣΥΡΙΖΑ ήταν μονίμως “στα κεραμίδια”, για να υπερασπίσει τους πάσης φύσεως διαδηλωτές και να καταγγείλει την “κρατική καταστολή”. Όσο για τους σχολιαστές της οικονομικής κρίσης, αυτοί έκαναν λόγο για χρηματοπιστωτικές “φούσκες”, για “κουρέματα” δημόσιων χρεών, για “μαύρες τρύπες” προϋπολογισμών, ενώ κάποιος ευφάνταστος οικονομολόγος έκανε παγκόσμιο μπεστ-σέλερ το βιβλίο του για το απίθανο και το απρόβλεπτο στις οικονομικές εξελίξεις ονομάζοντάς το “μαύρο κύκνο”!

Πιστεύω ότι ο πολιτικός λόγος, που κάποτε του αποδίδεται όχι άδικα ο χαρακτηρισμός “ξύλινος” (και εδώ μεταφορά!), κερδίζει σε ενδιαφέρον και ελκυστικότητα, όταν μπολιάζεται με τον λεκτικό τρόπο της μεταφοράς. Εξάλλου, σύμφωνα και με το μότο του άρθρου μου, “ακούς γλυκότερα” αυτό που έχει να σου πει κάποιος. Γιατί, όπως σημειώνει αμέσως παρακάτω ο ίδιος ποιητής, “η φρίκη δεν κουβεντιάζεται γιατί είναι ζωντανή”. Ωστόσο, υπάρχουν περιπτώσεις όπου η μεταφορά αποβλέπει στο να σοκάρει τον δέκτη της, για να προσέξει το μήνυμά της. Για παράδειγμα, “χαριστική βολή” ονομάζουν οι έμποροι τον αποκλεισμό του κέντρου της Αθήνας από απεργούντες διαδηλωτές, ιδιαίτερα την περίοδο των γιορτών των Χριστουγέννων και του Νέου Έτους.

Είναι φανερό ότι η ευρεία χρήση των μεταφορών στον πολιτικό λόγο ανταποκρίνεται στην ανάγκη να δοθεί ζωντάνια σε ένα λόγο που από τη φύση του είναι μάλλον πληκτικός και πολλές φορές δυσάρεστος. Σε τελευταία ανάλυση, είναι ένα κλειδί, για να ξεκλειδώσουμε την προσοχή του ακροατή ή αναγνώστη.