Ευθέως

Λαϊκισμός και Ελιτισμός

” Ο δημαγωγός κανακεύει το λαό, τον χαϊδολογά, τον κολακεύει, τον σέρνει απ’ τη μύτη. ” (Αριστοφάνης, Ιππής 48)

του Σταύρου Κότσιρα

Λαϊκισμός είναι ο έπαινος και η κολακεία των αδυναμιών και των ελαττωμάτων του λαού, καθώς και η υιοθέτηση θέσεων που τον ευχαριστούν, χωρίς όμως να τον ωφελούν, με σκοπό την εξασφάλιση της εύνοιάς του. Με άλλα λόγια, η εσκεμμένη ανειλικρίνεια, το ψέμα, είναι το βασικό χαρακτηριστικό του. Λέγεται κάτι που δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα, για να κολακευτεί ο αποδέκτης του λαϊκιστικού μηνύματος και να αποκομίσει όφελος ο πομπός του. Συνήθεις πομποί είναι η πολιτική τάξη και τα ΜΜΕ, ενώ στο ρόλο του αποδέκτη είναι πάντοτε ο λαός.

Ο λαϊκισμός χρησιμοποιεί ως βασικό τρόπο πειθούς την πρόκληση συναισθημάτων του δέκτη. Απευθύνεται δηλαδή στο συναίσθημα και όχι στη λογική, για να αποφύγει την αποδεικτική ισχύ της επιχειρηματολογίας. Όποτε όμως καταφεύγει στη λογική, τη χρησιμοποιεί με σοφιστικό τρόπο, κάνοντας το μαύρο άσπρο ή, κατά την αρχαία διατύπωση, “ποιών τον ήσσονα λόγον κρείττω”. Στο πλαίσιο της επίκλησης στο συναίσθημα, εκμεταλλεύεται τα συναισθήματα, τα όνειρα και τις προσδοκίες του απλού ανθρώπου, για να πετύχει το σκοπό του.

Παράλληλα με την απέχθεια που έχει ο λαϊκισμός προς τον ορθολογισμό, διακρίνεται και για την εχθρότητά του προς τον εκσυγχρονισμό, ο οποίος άλλωστε ορίζεται και ως εξορθολογισμός. Τάσσεται αναφανδόν υπέρ του “status quo”. Είναι λοιπόν αντιμεταρρυθμιστικός και κατά συνέπεια συντηρητικός.

Στον πυρήνα του λαϊκισμού βρίσκεται η τάση του να απαλλάσσει το λαό από κάθε ευθύνη. Έτσι, για την εγχώρια οικονομική κρίση δεν αναγνωρίζει καμιά συνυπαιτιότητα, συνευθύνη και συνενοχή του λαϊκού παράγοντα (στα φαινόμενα της ανομίας, της φοροδιαφυγής και της διαφθοράς, για παράδειγμα), αλλά θεωρεί ότι αποκλειστικοί υπεύθυνοι είναι οι πολιτικοί αντίπαλοι με τη διαχρονική τους δράση και, επιπλέον, οι ξένοι, ο καπιταλισμός και οι λοιπές σκοτεινές δυνάμεις. Το άνθος της συνωμοσιολογίας, απότοκο του ανορθολογισμού, παίρνει την εξέχουσα θέση του, ως “άνθος του κακού”, στον “ευώδη” κήπο του λαϊκισμού. Πίσω από τα δεινά μας όλο και κάποιος Χένρι Κίσιντζερ ή Μπιλ Γκέιτς θα βρίσκεται!

Αν η αξιοκρατία εξακολουθεί να είναι ένα ζητούμενο μέσα στην ελληνική κοινωνία, ο λαϊκισμός ως αντιελιτισμός συντάσσεται με την αναξιοκρατία. Θεωρεί δημοκρατικό δικαίωμα τον ισοπεδωτισμό, ο οποίος βέβαια δεν έχει καμιά σχέση με την ισότητα δικαιωμάτων και ευκαιριών. Πιστεύει ότι δεν υπάρχουν διαφορές ανάμεσα στους ανθρώπους. Ικανοί και ανίκανοι, όλοι έχουν την ίδια αξία! Προφανώς, για το λαϊκισμό δεν έχει καμιά αξία αυτό που έγραψε ο Αριστοτέλης στα Ηθικά Νικομάχεια: “Δεν υπάρχει μεγαλύτερη αδικία από το να νέμονται και να κατέχουν είτε ίσοι άνισα είτε άνισοι ίσα”. Εξίσου αδιάφορος είναι ο λαϊκισμός και για τον ομηρικό λόγο “αιέν αριστεύειν και υπείροχον έμμεναι άλλων”.

Πρέπει να ομολογηθεί ότι ο λαϊκισμός κατά περιόδους έχει μεγάλη πέραση στην κοινωνία μας. Δυστυχώς, ο λαός μας αρέσκεται στο “παραμύθιασμά” του. Ενθουσιάζεται με το να του υπενθυμίζουν τους μύθους του και τα στερεότυπα με τα οποία έχει γαλουχηθεί. Επίσης, “τρελαίνεται” με τις εύκολες λύσεις και τη δημιουργία εχθρών. Έτσι, ο Αλέξης Τσίπρας με το “με ένα νόμο και ένα άρθρο” καθώς και με το “Go back, μαντάμ Μέρκελ!” κατόρθωσε να ανέβει στην εξουσία!

Ο ελιτισμός είναι η άποψη ότι η κοινωνία πρέπει να κυριαρχείται από τις ελίτ, τους καλύτερους και εκλεκτότερους πολίτες της. Σύμφωνα με τους οπαδούς του λαϊκισμού, η ελίτ είναι μια μικρή ομάδα ισχυρών ατόμων που κατέχουν δυσανάλογο μερίδιο πλούτου, προνομίων και πολιτικής εξουσίας. Όμως σύμφωνα με τους αντιπάλους του λαϊκισμού, η ελίτ είναι η φυσική πρωτοπορία της κοινωνίας και αποτελείται από εκείνους που με τις γνώσεις τους, την ευφυία τους, την εργατικότητά τους και την αδιάκοπη προσπάθειά τους πετυχαίνουν στη ζωή, ανοίγοντας καινούριους ορίζοντες στην κοινωνία και στην πρόοδό της.

Ο διαχωρισμός της κοινωνίας σε λαό και ελίτ ίσως είναι ένας νέος εθνικός διχασμός. Γι’ αυτό υπό τις παρούσες συνθήκες το ιδανικό ζητούμενο, αν βέβαια αυτό είναι εφικτό, θα ήταν οι γνώσεις και οι δράσεις των πιο μορφωμένων μελών της κοινωνίας να συμπορευτούν με τις ανάγκες του συνόλου της κοινωνίας. Ναι στις μεταρρυθμίσεις και στην εξυγίανση της οικονομίας, όχι όμως στην καταστροφή της ζωής του άλλου. Το καλό που θα παραχθεί πρέπει να είναι καλό για όλους. Η πάλη των συμφερόντων πρέπει να καταβληθεί προσπάθεια να γίνει συνεργασία συμφερόντων.

Η τεχνολογική έκρηξη έχει αλλάξει τα πράγματα στον κόσμο μας. Φαίνεται ότι οι κυρίαρχες πολιτικές ιδεολογίες του παρελθόντος δεν μπορούν, με τα απαρχαιωμένα εργαλεία τους, να λύσουν τα προβλήματα του παρόντος. Το επιτακτικό ζητούμενο είναι να προχωρήσουν όλοι μπροστά, χωρίς ένα μέρος της κοινωνίας να αισθάνεται ότι ωθείται στο περιθώριο.