ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Μπορεί να μην ήρθαν τα Γλυπτά του Παρθενώνα, αλλά ήρθαν 14,5 εκατομμύρια επισκέπτες

Το Μουσείο Ακρόπολης γιορτάζει και μας προσφέρει ένα σπουδαίο δώρο. Την αποκάλυψη της αρχαίας γειτονιάς στη σκιά της Ακρόπολης που βρίσκεται στα θεμέλιά του και αποδίδεται ως επισκέψιμος χώρος στο κοινό. Το Μουσείο Ακρόπολης γιορτάζει δέκα χρόνια υποδειγματικής λειτουργίας, υπό την επιτυχημένη διοίκηση του προέδρου του Δημήτρη Παντερμαλή που το έπιασε πολύ νωρίς από το χέρι και το οδήγησε σε υψηλά επιτεύγματα, αν και για να ολοκληρωθεί χρειάστηκε να αντιμετωπίσει 140 καταγγελίες. Σήμερα έχει αποσπάσει διεθνείς διακρίσεις ως ένα από τα καλύτερα μουσεία παγκοσμίως αλλά κυρίως έχει κερδίσει την αγάπη 14,5 εκατομμυρίων επισκεπτών από όλο τον κόσμο.

Οι καλλιτεχνικές εκδηλώσεις του εορτασμού ξεκίνησαν και θα κορυφωθούν με τα θυρανοίξια της ανασκαφής στις 20 Ιουνίου, παρουσία του Προέδρου της Δημοκρατίας και της πολιτικής ηγεσίας μαζί με πρωθυπουργούς και υπουργούς Πολιτισμού προηγούμενων κυβερνήσεων. Η ανασκαφή (21/6 ανοίγει για το κοινό) βρίσκεται στη στάθμη -1 και έχει ενσωματωθεί στην αρχιτεκτονική του μουσείου ως έκθεμα. Περιλαμβάνει σπίτια, εργαστήρια, λουτρά, δρόμους της αθηναϊκής γειτονιάς νότια της Ακρόπολης με διάρκεια ζωής από τα κλασικά έως τα βυζαντινά χρόνια σε επάλληλες φάσεις.

• Δέκα χρόνια λειτουργίας του Μουσείου Ακρόπολης και 30 χρόνια από το 1989, όταν η υπουργός Πολιτισμού Μελίνα Μερκούρη, προκήρυξε διεθνή αρχιτεκτονικό διαγωνισμό για την κατασκευή του στο οικόπεδο Μακρυγιάννη. Τα αποτελέσματα ακυρώθηκαν όμως με την αποκάλυψη της οικιστικής περιοχής. Από την αρχή αποφασίσατε να εντάξετε την ανασκαφή στο νέο μουσείο;

Το 1989 έγιναν δοκιμαστικές τομές και βρέθηκαν οι αρχαιότητες. Μέχρι τότε δεν είχαν ψάξει το υπέδαφος γιατί θεωρούσαν ότι οι αρχαιότητες θα είναι μηδαμινές. Εκείνος ο διαγωνισμός ολοκληρώθηκε σε μια εποχή που επικρατούσε η αντίληψη ότι το μουσείο δεν έπρεπε να πολυφαίνεται. Για εμένα ήταν ένα είδος ψυχικού τραύματος η άποψη ότι το μουσείο αντιμάχεται τον Παρθενώνα.

Πώς είναι δυνατόν, αφού έχει τα γλυπτά του Παρθενώνα; Μόλις βρέθηκαν οι αρχαιότητες, ο διαγωνισμός ακυρώθηκε. Είχαμε τη δυνατότητα να κάνουμε υπόγεια μόνο από την πλευρά της Χωροφυλακής όπου είχαν καταστρέψει τις αρχαιότητες προπολεμικά, όταν έφτιαχναν τα καταφύγιά τους. Αξιοποιήσαμε εκείνο το τμήμα και κρατήσαμε την ανασκαφή με τα ευρήματά της. Τώρα ακούγεται εύκολο, αλλά τότε δεν ήταν καθόλου. Οι περισσότερες αντιρρήσεις βασίζονταν σε διαφορετικές νοοτροπίες και αγκυλώσεις ιδεολογικές. Πιστεύω όμως ότι η ζωή έχει τους κανόνες της και μπορεί εμείς να θέλουμε τα δικά μας, όμως δεν τα δέχεται.

Το μουσείο μας είναι το μοναδικό παράδειγμα με ανεσκαμμένη έκταση 4.000 τ.μ. και ένα κτίριο από πάνω της. Πριν χτιστεί εντάξαμε την ανασκαφή στο εκθεσιακό πρόγραμμά του. Ηταν ευτυχής λύση γιατί, εκτός από τα αριστουργήματα της αρχαϊκής και της κλασικής περιόδου στο μουσείο, οι επισκέπτες βλέπουν και την καθημερινότητα των κατοίκων σε μια γειτονιά που συντελείται η πραγματική ζωή. Ετσι συνδέεται άμεσα η ανασκαφή με το μουσείο.

• Το Μουσείο Ακρόπολης είναι το μοναδικό ίσως με τόσο μακρά ιστορική συνέχεια που φτάνει ώς τη σύγχρονη εποχή. Ησασταν σίγουρος από την αρχή για τη σπουδαιότητα της ανασκαφής;

Λόγω ειδικότητας δεν ήταν δύσκολο να αντιληφθώ τη σημασία της. Είμαι πενήντα χρόνια στις ανασκαφές, έχω αποκαλύψει παρόμοιες και πολύ μεγαλύτερες εκτάσεις και ήμουν εντελώς βέβαιος ότι αυτός ο αρχαιολογικός τόπος μπορεί να αναπτύξει τεράστια δυναμική. Τοπογραφικά βρίσκεται σε ένα πολύ κρίσιμο χωρικό σημείο. Ηταν μία από τις καλές γειτονιές της αρχαίας Αθήνας, πραγματικά στη σκιά της Ακρόπολης και σε άμεση σύνδεση με το Φάληρο. Και ο Παυσανίας όταν έφτασε το 2ο αι μ.Χ. δεν πήγε στον Πειραιά. Πήγε στο Φάληρο, ανέβηκε τη φαληρική οδό -τη σημερινή Συγγρού- για να φτάσει στην Ακρόπολη.

Πριν από λίγα χρόνια ανασκάφηκε, προς το Ηρώδειο, το σπίτι του φιλοσόφου Πρόκλου, όπου βρέθηκαν εντοιχισμένα γλυπτά του 4ου αι π.Χ. Αποτελούσαν πιθανόν το περιβάλλον στο οποίο δίδασκε. Στην αρχαιότητα εδώ ήταν το σπίτι του πατέρα του Ηρώδη του Αττικού και το πηγάδι όπου βρήκε το αμύθητο χρηματικό ποσό ο Ηρώδης για να κάνει τα έργα.

Αυτά και άλλα δείχνουν ότι δεν είμαστε σε μια ουδέτερη αστική περιοχή, αλλά σε μια ζώνη ιδιαίτερης σημασία. Μετά το τέλος της αρχαιότητας, τα πρώιμα βυζαντινά χρόνια υπήρχε το κτίριο Ζ και η επέκτασή του, το κτίριο Ε, μια τεράστια αστική έπαυλη που εκτείνεται σε 5.000 τ.μ. κάτω από το διατηρητέο κτίριο Βάιλερ. Πρέπει να ανήκε σε κάποιον διοικητή της πόλης, εξέχουσα προσωπικότητα. Η ανασκαφή έβγαλε σημαντικά και όχι τόσο σημαντικά ευρήματα, 40.000 περίπου, που σημαίνει ότι είμαστε σε ενδιαφέρον αρχαιολογικό τοπίο.

• Από αυτά θα εκθέσετε μελλοντικά τα 1.300 περίπου. Ποια ήταν τα πιο αναπάντεχα;

Η ανασκαφή μάς αποκάλυψε πολύ καλής ποιότητας γλυπτά και θεωρώ σημαντικό ότι βρέθηκαν εργαστήρια γλυπτικής με εργαλεία και μισοτελειωμένα έργα, που σημαίνει ότι κατοικούσαν και καλλιτέχνες. Βρέθηκαν τα πορτρέτα του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη του 2ου αι. μ.Χ. και μάλιστα του Αριστοτέλη είναι υψηλής ποιότητας και το καλύτερα σωζόμενο.

Σημαντικά είναι τα γλυπτά ξένων θεών, οι οποίοι έκαναν την είσοδό τους στην Αθήνα στα αυτοκρατορικά χρόνια. Ανάμεσά τους είναι το εξαιρετικής ποιότητας άγαλμα με το κεφάλι του Διός του Ηλιουπολίτη από το σημερινό Μπάαλμπεκ του Λιβάνου, το αγαλματίδιο της αιγυπτιακής θεότητας της Εφεσίας Αρτέμιδος.

Επίσης βρέθηκαν πηγάδια με κεραμική. Στην αρχαιότητα όταν ένα πηγάδι εγκαταλείπονταν γινόταν χώρος απόρριψης. Εριχναν ό,τι δεν ήθελαν ή τους ενοχλούσε. Γι’ αυτό τα πηγάδια είναι σημαντικά για εμάς τους αρχαιολόγους, γιατί βρίσκουμε σε επάλληλα στρώματα κυρίως κεραμική και μπορούμε να τη χρονολογήσουμε.

• Πότε θα δούμε ολοκληρωμένη την ανασκαφή;

Σε ένα χρόνο περίπου. Θα γίνουν οι προθήκες, θα μπουν τα εκθέματα, θα κλείσει ένας τελευταίος χώρος με μεταλλικό πλέγμα, θα τοποθετηθούν τα γλυπτά, τα ψηφιδωτά και θα ολοκληρωθεί το ανοιχτό εκθεσιακό περιβάλλον.

• Θα γιορτάσετε με ιδιαίτερη επισημότητα τα 10χρονα του μουσείου στις 20 Ιουνίου και τα θυρανοίξια της ανασκαφής;

Η επισημότητα είναι το λιγότερο που μας απασχολεί. Θα υπάρχει ένα σημαντικό καλλιτεχνικό γεγονός που οργανώνει ο καλλιτεχνικός διευθυντής της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, Γιώργος Κουμεντάκης, μια καινούργια σύνθεση και παραγωγή, ειδικά για εμάς.

Η συνεργασία μας είναι εξαιρετική, οι ιδέες πολύ ωραίες. Η παρουσίαση θα γίνει εντός του χώρου της ανασκαφής και θα καλέσουμε όλους τους διατελέσαντες υπουργούς Πολιτισμού και τους αντίστοιχους πρωθυπουργούς γιατί λίγο πολύ όλοι ασχολήθηκαν.

• Αυτά τα χρόνια ποια ήταν τα δυσκολότερα θέματα που αντιμετωπίσατε στο Μουσείο Ακρόπολης;

Το μουσείο από την αρχή είχε δύο θέματα. Το ένα ήταν η ανασκαφή που ήθελε ειδική μεταχείριση και το άλλο τα Γλυπτά του Παρθενώνα. Διότι ειπώθηκε από κάποιους σε υψηλό επίπεδο, τι μουσείο θα κάνετε αφού δεν έχετε να εκθέσετε; Τελείως λάθος αντίληψη. Ηταν μια υποτίμηση σε ό,τι σώθηκε από την Ακρόπολη. Διότι μπορεί να απήγαγε ο Ελγιν ένα μεγάλο μέρος, αλλά ένα πολύ μεγαλύτερο διεσώθη.

Είναι λάθος να υποτιμάς αυτά τα αριστουργήματα και να μένεις στο παράπονο και στη μιζέρια σου. Αλλάξαμε τελείως αυτή την πολιτική και, αντί να είμαστε παθητικοί, γίναμε επιθετικοί, με την έννοια ότι προβάλλουμε το θέμα, το συζητάμε δημόσια. Είμαι πεπεισμένος ότι προωθείς τα προβλήματα, όταν τα διαχειρίζεσαι δημόσια. Η αντιμετώπιση των σοβαρών προβλημάτων είναι ένα είδος παιδείας προς τον κόσμο διότι δείχνεις πως μπορείς να διαχειριστείς με αξιοπρέπεια ένα δύσκολο πρόβλημα και να έχεις επιτεύγματα.

Τα Γλυπτά μπορεί να μην ήρθαν, αλλά ήρθαν στο μουσείο 14,5 εκατομμύρια επισκέπτες και αυτό σημαίνει ότι πετύχαμε κάτι. Τα δύο αγκάθια που θα μπορούσαν να δηλητηριάσουν την πορεία του μουσείου έγιναν η ευλογία του. Θα κάναμε ζημιά στα αριστουργήματα που έχουμε αν επικεντρωνόμασταν στην κριτική. Κοιτάξαμε να αναδείξουμε τα γλυπτά του Παρθενώνα περισσότερο από ό,τι το Βρετανικό Μουσείο. Αυτό μπορεί να μην το καταλαβαίνει κανείς αμέσως, αλλά είναι όφελος.

• Εχει σημειωθεί πρόοδος στη μακρά διαδρομή της διεκδίκησης των Γλυπτών από το Βρετανικό Μουσείο;

Νομίζω ότι πολλαπλώς έχει υπάρξει πρόοδος. Επικοινωνιακά μεταθέσαμε το κέντρο βάρους. Δεν λέμε «δώστε τα πίσω γιατί είναι δικά μας». Τονίζουμε το γεγονός ότι είναι διαμελισμένα αρχαία. Υπάρχει τεράστιο ηθικό πρόβλημα και πολιτιστικό. Οι σύγχρονες κοινωνίες δεν μπορούν να ανεχτούν έργα αυτής της ποιότητας να έχουν το σώμα στην Ελλάδα και τα κεφάλια στην Αγγλία ή το αντίστροφο.

Αντί να μιλάμε για επιστροφή, μιλάμε για επανένωση και ρίχνουμε εκεί όλο το βάρος γιατί αυτό είναι η ουσία. Και διαφορετικά ακούγεται και διαφορετικό είναι. Διότι κανείς δεν μπορεί να υποστηρίξει δημόσια ότι είναι καλύτερα να έχεις κάτι χωρισμένο, σπασμένο, διαμελισμένο, από να το έχεις ανασυγκροτημένο. Δεν είναι οι Ελληνες που ζητούν τους θησαυρούς τους πίσω. Ζητούμε να επανενωθούν τα Γλυπτά.

• Η έρευνα που διεξάγουν οι δύο Τούρκοι επιστήμονες με βάση τα στοιχεία της οποίας δεν υπήρξε φιρμάνι του σουλτάνου προς τον Ελγιν, θα βοηθήσει την επιχειρηματολογία της ελληνικής πλευράς;

Προσπαθούμε να απαλλάξουμε το ζήτημα από συναισθηματικές προσεγγίσεις και αντιπαραθέσεις που θολώνουν το τοπίο. Να το δούμε αντικειμενικά, εξετάζοντας τα στοιχεία που διασώζονται και το ιστορικό τους πλαίσιο. Διότι άλλο είναι να μιλάς για μια λεηλασία του Παρθενώνα και αλλιώς να γνωρίζεις ακριβώς πώς κινούνταν τα νήματα την εποχή εκείνη, πώς δίνονταν οι άδειες, τι ήταν επιτρεπτό, τι δεν ήταν.

Σε ποιο βαθμό υπήρχε διαφθορά και χρηματισμός των ανθρώπων που επέτρεψαν να συμβεί ή τι έκανε η κεντρική και βόρεια Ευρώπη της εποχής. Αυτά μπορείς να τα σταθμίσεις με ψυχραιμία. Μας έλειπε η γνώση της οθωμανικής γραφειοκρατίας. Οι Τούρκοι συνάδελφοι ερευνούν ποια ήταν η θέση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, των σουλτάνων, απέναντι στην πολιτιστική κληρονομιά.

• Εχει πραγματικά ενδιαφέρον, γιατί διαβάζουμε ότι για οποιαδήποτε χρήση ή απόσπαση ήταν προϋπόθεση η έγκριση του σουλτάνου.

Ακριβώς. Για κάθε μετακίνηση ή απομάκρυνση αρχαίου υπάρχει τεράστια αλληλογραφία με την «καγκελαρία» του σουλτάνου για να διευθετηθούν επιμέρους θέματα. Επομένως δεν ήταν τόσο απλό. Ετσι όταν κανείς αποκαλύπτει ποιο ήταν το νόμιμο την εποχή εκείνη, αντιλαμβάνεται τι έγινε στην Ακρόπολη και πόσο παραβιάστηκαν τα πράγματα.

• Υπήρξε αντίδραση από τους Βρετανούς συναδέλφους σας;

Οχι ακόμα, είναι κάτι καινούργιο.

• Κάνοντας τον απολογισμό σας θεωρείτε ότι επιτελέσατε τους στόχους σας;

Είχαμε συγκεκριμένους στόχους από την αρχή. Ο βασικός ήταν να ανανεώσουμε το ενδιαφέρον του διεθνούς κοινού για τον κλασικό κόσμο, γιατί σήμερα η εποχή μας είναι θεμελιωδώς αντικλασική. Προσπαθήσαμε να δείξουμε πόσο λανθασμένη είναι η αντίληψη την οποία έχουμε για το κλασικό, που επηρεάζεται από τη μίμηση του κλασικισμού.

Εδώ έχουμε την πηγή, τα πρώτα έργα που έχουν κλασικό χαρακτήρα και κρύβουν μέσα τους μια τεράστια δυναμική. Δεν είναι απλώς συμμετρικά και ισορροπημένα. Βλέπει κανείς να εκφράζεται μια τεράστια δύναμη ζωής, χαλιναγωγημένες αντιθέσεις. Προσπαθήσαμε να δώσουμε στη μόνιμη έκθεση την ιστορική αίσθηση ότι τα αριστουργήματα δημιουργήθηκαν από μια κοινωνία που είχε συγκρούσεις, αντιπαραθέσεις.

Ηταν η πρώτη εφαρμογή της δημοκρατίας που δεν ήρθε ως παραδεισιακή κατάσταση. Εδωσε τη δυνατότητα σε αυτούς που είχαν διαφορετική γνώμη να την εκφράσουν δημόσια και αυτή ήταν η ουσία. Είναι δύσκολη η δημοκρατία, αλλά είναι πιο δίκαιη.

Αυτή η κοινωνία ακόμα και μέσα στην ταραχή του Πελοποννησιακού πόλεμου έφτιαχνε το Ερέχθειο, το αριστούργημα της τέχνης, που σημαίνει ότι ο άνθρωπος έχει τις δυνατότητες και να παλεύει και να δημιουργεί. Αυτό το μήνυμα δεν το δίνουν πολλά αρχαιολογικά μουσεία.

• Ποια είναι τα συναισθήματά σας;

Πολλά, αλλά τα κρατώ για εμένα. Το συναίσθημα είναι η κινητήρια δύναμη για να κάνεις κάτι, δεν προέχει, αλλά υπάρχει.

• Πρόσφατα καταργήθηκε ο Οργανισμός Ανέγερσης Νέου Μουσείου Ακρόπολης. Τώρα θα προχωρήσετε στην προκήρυξη της θέσης του διευθυντή;

Κάποιοι με ρωτούσαν, καλά ο Οργανισμός ακόμα υπάρχει; Υπήρχε, γιατί είχε υποχρέωση να ολοκληρώσει την ανασκαφή. Το μουσείο όλα αυτά τα χρόνια διοικείται.

Τώρα αποκτά το προσωπικό του, στη συνέχεια θα ακολουθήσει η προκήρυξη για τη θέση του διευθυντή, όπως ορίζει ο νόμος, και με βάση το καταστατικό θα συγκροτηθεί ειδική επιτροπή που θα αποφασίσει.

Πηγή: efsyn.gr