Ψυχοποιητικά Θέματα

Παθολογική Ζήλεια*

Γράφει ο Δρ. Μάνος Ζαχαριουδάκης

Η ζήλεια είναι μία πολύπλοκη συναισθηματική, αντιληπτική και συμπεριφορική κατάσταση. Συνήθως ενέχει ένα μείγμα ανασφάλειας, αναστάτωσης, κτητικότητας και αίσθηση απειλής ή και θυμού ότι ενδέχεται “να χάσω” τον/την σύντροφό «μου» (“να μου την πάρουν”, να “μου” φύγει).

Συχνά το άτομο που ζηλεύει αντιδρά με υπερβολικές («υπεραναπληρωματικές» θα λέγαμε στην ψυχανάλυση) αντιδράσεις. Θετικές (π.χ. «έρωτα», «προσφοράς», «δώρων», «σεξ», «χρόνου», «υποσχέσεων», «δέσμευση», «θυσιών») ή δυστυχώς (μη αποτελεσματικές μακροπρόθεσμα) αρνητικές (π.χ. «ειρωνίας», «απαξίωσης», «προσβολών», «κατηγόριας», «γκρίνιας», «παρακολούθησης», «περιορισμών», «απειλών», «εκβιασμών» ή και «βίας») προσπαθώντας να αποτρέψει την αντιλαμβανόμενη δυνητική απώλεια…

Η ανθρώπινη Ιστορία, ως συνέχεια της ζωικής, είναι τραγικά κορεσμένη με παραδείγματα κυριαρχικών αρσενικών και ζηλόφθονων θηλυκών που τιμωρούν βίαια τόσο αντιζήλους, που προσπαθούν να «κλέψουν» την/τον σύντροφο, όσο και (κυρίως οι άντρες) την σύντροφο αν τολμούσε με τη σεξουαλική «φυγή» ή άλλη “αυτόνομη” «επιλογή» της/του να απαξιώσει το κυρίαρχο αρσενικό ή ζηλότυπο θηλυκό. Στο τεστοστερονο-κρατούμενο ζωικό βασίλειο η αρσενική κυρίως (αλλά όχι μόνο) κυριαρχία/βία, η χωροκτητικότητα και τα δικαιώματα αποκλειστικής γονιμοποίησης (του κάθε θηλυκού ή χαρεμιού εντός της κυριαρχίας του) συσχετιζόταν για εκατομμύρια χρόνια. Κι η γονιδιακή μας κληρονομιά ακόμη επιρρεάζει (χημικά, ψυχολογικά, πολιτισμικά) την κτητική/επιθετική συμπεριφορά μας. Ευτυχώς όμως οι περισσότεροι/ες (όχι όλοι/ες) έχουμε πολιτισμικά-ηθικά “εξελιχθεί” να βάζουμε “φρένα” στα ένστικτα της βίας (ενίοτε όμως “δεν πιάνουν”).

Αν κι αυτή η βίαια κτητική “νόρμα» εξακολουθεί να ταλαιπωρεί εκατομμύρια συντρόφους στην υφήλιο, ευτυχώς στην σεξουαλικά χειραφετημένη και φεμινιστική εποχή μας, ασχέτως φύλου ή ηλικίας (αν και οι νεώτεροι/ες είναι πιο ανασφαλείς, παρορμητικοί κι επιρρεπείς στη ζήλεια) τα Πρόσωπα με σχετικά «ολοκληρωμένη» προσωπικότητα, ως “κοινωνικά άξια” άτομα, γενικότερα και ως “σεξουαλικά άξια”, ειδικότερα (αν και το σεξ έχει χάσει διαστροφικά την βαρύτητά του), πρόσωπα δηλαδή που γνωρίζουν συνειδητά, εκτιμούν και αποδέχονται το «Είναι» τους, τον χαρακτήρα τους, τις ανάγκες τους, την προσφορά και επιτεύγματά τους αλλά και τα όριά τους… ζηλεύουν ή ξεσπάν βίαια πολύ λιγότερο!

Τα ακέραια πρόσωπα ΔΕΝ χρειάζονται ή απαιτούν την/τον συγκεκριμένο σύντροφο ως “απόδειξη”, “επιβεβαίωση” ή “συμπλήρωση” της αξίας τους. Έχουν πολλές άλλες εναλλακτικές επιλογές συντρόφων όπως και πολλές άλλες (πέραν της “σεξερωτικής”) κοινωνικές πηγές προσωπικής αξίας κι ικανοποίησης.

Επιπλέον, (αν κι αυτοί/αυτές σπανίζουν), ο άντρας ή η γυναίκα που αποδέχεται και εφαρμόζει μία χειραφετημένη, πραγματιστική, «φεμινιστική» σεξουαλική φιλοσοφία και ηθική, δηλαδή πιστεύει κι εφαρμόζει ότι όλοι/ες είμαστε πάντα «ελεύθεροι» στις συναισθηματικές και σεξουαλικές επιλογές μας, ότι είμαστε (κυριολεκτικά) «φυσικά» πολυγαμικοί [το 95+% των θηλαστικών είναι, ταυτόχρονα ή διαδοχικά] και “αυτόνομα” αποφασίζουμε τις επιλογές μας, θεωρητικά (τηρουμένων των αναλογιών) θα ζηλεύει λιγότερο.

Ας μην συγχέουμε ηθικά α) το φυσικό “δικαίωμα” της πολυγαμίας, β) την «απιστία» ή αθέτηση συμφωνίας “κοινωνικής μονογαμίας” (που ρητά δηλώνεται ή συχνότερα υπονοείται σε πολλές σχέσεις) και την οργή που συχνά προκαλεί και γ) την απαίτηση κάποιων να ελέγχουν τις σεξουαλικές επιλογές τής/τού συντρόφου τους.

Σε κάθε περίπτωση όμως, στην εποχή μας (των ατομικών ελευθεριών, αυτονομίας, αυτοπροσδιορισμού, φεμινισμού και σεξουαλικής χειραφέτησης), η βίαιη αντίδραση στην πολυγαμία ή την (πραγματική ή δυνητική) απώλεια/”απόρριψη” τού/τής συντρόφου υπονοεί μια αίσθηση ανεπάρκειας κι ένα σεξουαλικά “κτητικό”, ζωικά “πρωτόγονο” και (στην εποχή μας) “διαταραγμένο” “ψυχισμό” και είναι ηθικά απαράδεκτη.

Ψυχολογικά, θεωρώ, ότι η βασική αιτία που ένας άντρας ή γυναίκα ζηλεύει παθολογικά (και κακοποιεί) είναι ότι καταρχάς “πιστεύει” (συνειδητά ή υποσυνείδητα/”συναισθηματικά”) ότι η/ο σύντροφος είναι κάποιο είδος αποκλειστικού/υποτακτικού “κτήματος/τρόπαιου” που τον/την «επιβεβαιώνει» με την παρουσία/υποταγή του ή προσαρτημένο “κομμάτι του εαυτού” του/της που τον “ολοκληρώνει” με την ύπαρξή της/του.

Ως εκ τούτου, αισθάνεται ΑΝΑΣΦΑΛΗΣ ότι θα χάσει την/τον σύντροφο (υπονοείται σε κάποιο/α “καλύτερο”/«πιο βαρβάτο» – σεξουαλικά ή κοινωνικά – αντίζηλο) ΚΑΙ πανικοβάλλεται ότι θα αποκαλυφθεί κάποια (προσωπική, κοινωνική, σεξουαλική) ΚΕΝΟΤΗΤΑ (αναξιότητα, ανεπάρκεια, ατέλεια) του εαυτού χωρίς την/τον σύντροφο. ΤΡΟΜΟΣ (υποσυνείδητα) και ΟΡΓΗ (συνειδητά) είναι τα συναισθήματα που εκφράζονται και ενίοτε ολέθριος ΦΘΟΝΟΣ/ΜΙΣΟΣ προς κάθε πραγματικό ή δυνητικό αντίζηλο.

Παρότι συχνά κατηγορείται ο «τυφλός παθιασμένος Έρωτας» (το παροδικό σε διάρκεια «εξιδανικευμένο απόλυτο της ένωσης των 2 σε 1») μια που είναι το χημικό πλαίσιο της έντονης ζήλειας (κυρίως για νέους, άπειρους, ανασφαλείς, ερωτοχτυπημένους και ψυχολογικά “αδιαχώριστους” ψυχισμούς) δεν είναι ο κυριότερος παράγοντας.

Η εικόνα ίσως περιέχει: ένα ή περισσότερα άτομα

Ψυχολογικά, τα “φτωχά όρια” (σύγχυση διαφοροποίησης δηλαδή των επιθυμιών, αναγκών, στόχων, επιλογών, κλπ, του ενός και του άλλου), η αίσθηση προσωπικής “ανασφάλειας” ή “ανεπάρκειας” και μια σχετική αίσθηση “εξάρτησης” (για ψυχολογική ή βιοποριστική “επιβίωση”), από τον/την σύντροφο και (κλασσικά) ο “ναρκισσισμός” (αδιαφορία για τις ανάγκες/αισθήματα/επιλογές του άλλου) είναι οι κύριοι φταίχτες!

Το αίσθημα της παθολογικής ζήλειας βασίζεται στην ανασφάλεια και ιδέα ενός κτητικού κι ανολοκλήρωτου ατόμου ότι θα χάσει κάποιο “ψυχολογικά αναγκαίο αντικείμενο” (ΟΧΙ κάποιο “ελεύθερο πρόσωπο” που επιλέγει να είναι μαζί του) που τον/την “ολοκληρώνει” και η (δυνητική) “στέρηση” τού/τής συντρόφου (σαν “στερητικό σύνδρομο”) το κάνει να αισθάνεται “ευνουχισμένο”, απεγνωσμένα “κενό”, νοηματικά κι επώδυνα “ακρωτηριασμένο”.

Αντίστροφα, η παρουσία της/του συντρόφου, ως πηγή συναισθηματικής “μαστούρας”, “αγάπης”, “ασφάλειας”, “δανεικής” αξίας, “περηφάνιας” (συχνά ως αναπαραγωγικό/κοινωνικό/ηδονικό “λάφυρο” – όπως πολλές διάσημες όμορφες «γυναίκες τρόπαια» των ισχυρών και πλουσίων ή ο “πλούσιος πετυχημένος” άντρας-σύζυγος ως τρόπαιο/όνειρο της κάθε άπειρης, ανώριμης κι αφιλοσόφητης γυναίκας) “επιβεβαιώνει”, “γεμίζει” και “ισορροπεί” το ανολοκλήρωτο άτομο…

Τυπικά οι παθολογικοί «ζηλιάρηδες» (και οι «ναρκισσιστές») περιορίζουν “παρανοϊκά” την οποιαδήποτε κίνηση «αυτονομίας» ή (της απόλυτα απαγορευμένης) “πολυγαμίας” της/του συντρόφου. Το να βγει/επικοινωνήσει [κυρίως αναφερόμαστε στη γυναίκα ή ομόφυλα ζευγάρια, μια που στον άντρα είναι δυσκολότερο να επιβάλλει η γυναίκα με τη βία περιορισμούς] με φίλες/φίλους, να σπουδάσει, να ταξιδέψει, να χορέψει/αθληθεί, να εργαστεί, να εξελιχθεί (ψυχοθεραπευτικά), να μείνει μόνη/ος ή απλά να επιθυμεί διαφορετικό τρόπο ενδυματολογικής (“προκλητικής”) ή σεξουαλικής (“ποιος σου τα ‘μαθε αυτά”) ικανοποίησης είναι “απαράδεκτες” κινήσεις “της” οι οποίες σηματοδοτούν χειραφέτηση και την αποδυνάμωση της κυριαρχίας/έλεγχου του και πυροδοτούν “νευρωτικά” (δυσανάλογα, εμμονικά, παράλογα, κοινώς «κομπλεξαρισμένα») αισθήματα, σκέψεις και συμπεριφορές “ζήλειας”, «κτητικότητα» και συχνά προσβλητική ή βίαιη (ψυχολογικά ή και σωματικά) «κυριαρχία». Εύλογα, άντρες και γυναίκες κάθε σεξουαλικού προσανατολισμού κλασσικά αναστατώνονται/εξοργίζονται από την ιδέα και πιθανότητα απιστίας/πολυγαμίας (κυρίως αν έχει επενδυθεί χρόνος/χρήμα στο/στη σύντροφο κι είχε υποσχεθεί μονογαμία ή μέλλον μαζί…) και τη δυνητική απώλεια ενός/μιας κοινωνικά πετυχημένου/ης συζύγου.

Εν κατακλείδι, η παθολογική «ζήλεια», ασχέτως φύλου, είναι ένα ψυχολογικό Δράμα ακροβασίας, με ερωτικά καμουφλαρισμένη ή ωμή σκλαβιά και βία και υπόγεια ναρκισσιστική παθολογία. Μόλις αρχίσει (στο καλό σενάριο) πέφτουν και οι «τίτλοι του Τέλους» της σχέσης. Στο πολύ κακό σενάριο όμως καραδοκεί ο Θάνατος, μια που ακόμη σύντροφοι ή αντίζηλοι εραστές δολοφονούνται ή ακρωτηριάζονται από τα διαταραγμένη μυαλά κι εξοργισμένα χέρια συζύγων ή “ερωτικών” [τι Ύβρης] συντρόφων…υγΗ ψυχολογική εσωτερική Ακεραιότητα του Προσώπου σε αντίθεση με την Εξάρτησή του από “ξένα συμπληρώματα” για την “ευτυχία” του/της… (όπως και στα πάντα…) διαδραματίζει λειτουργικό ρόλο στην ηθική μας στάση/βίωμα τόσο του Ερωτα όσο και της Απώλειας του…

17.ιουνη.2020

Δρ. Μάνος Ζαχαριουδάκης

* Τροποποποιημένο από παλαιότερη (2016) ανάρτηση. Το ξαναθυμήθηκα με την πρόσφατη ζηλόφθονη βιτριολική επίθεση αν κι αυτή είναι ακραίο κι ευτυχώς στη Δύση μας σπάνιο παράδειγμα.

Τέχνη: “Venus, Cupid, Folly and Time.” Αλληγορικός πίνακας του Φλωρεντίνου Agnolo Bronzino, 15ος αι. (National Gallery, London.)